پس از دو سال گفت‌وگوهای نفسگیر، تحریم‌ها و محدودیت‌های ایران برداشته شد و قرار بر این شد تا در سال‌های آتی ایران بتواند با دنیای خارج و دنیا تعامل داشته باشد. این محدودیت‌ها حاصل ١٠‌سال تحریم و سه‌ سال تشدید تحریم‌هایی بود که به ایران تحمیل شد. بیشتر این تحریم‌ها نیز درآمدهای ایران به‌خصوص درآمدهای حاصل از نفت را نشانه رفته بود. در این تحریم‌ها هم میزان فروش نفت مدنظر بود و هم درآمدهای حاصل از نفت؛ چراکه با وجود تحریم بانکی ایران نمی‌توانست به‌طور مستقیم به درآمدهای حاصل از فروش نفت دسترسی داشته باشد.
این درحالی بود که تحریم نفت در کوتاه‌مدت ایران را با مشکل‌های عدیده مواجه کرد، اما در میان‌مدت آثار این تحریم‌ها کشورهای دیگر و شرکای تجاری ایران به‌خصوص اروپا را درگیر این موضوع و صنایع فناوری نفت در اروپا را با مشکل مواجه کرد. البته کشورهای دیگر نیز به تناسب میزان استفاده از انرژی به‌خصوص نفت از این تحریم‌ها متاثر شدند. حال تحریم‌ها برداشته شده و به‌طورحتم باز هم کشورها و شرکای تجاری ایران متاثر می‌شوند؛ اما این تاثیرپذیری تا چه اندازه است هنوز مشخص نیست این کار پس از رفع کامل تحریم‌ها و عادی‌سازی روابط ایران با دنیا تا حدودی قابل اندازه‌گیری خواهد بود.
این تحریم‌ها فقط شامل حال اقتصاد ایران نمی‌شود و تاثیرهای فراوانی بر بخش‌های مختلف اقتصاد مناطق و کشورهای جهان داشته است. در همین راستا معاونت اقتصادی اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران در بهمن‌ماه ١٣٩۴ شمسی گزارشی تهیه کرده و در آن به پیامدهای جهانی رفع تحریم‌های ایران پرداخته است. در واقع این گزارش اثرهای اقتصادی تحریم‌های ایران را با استفاده از نسخه تعدیل‌شده پایگاه داده‌ای پروژه تحلیل تجارت جهانی ٢ که به اختصار جی.تی.ای.پی ٩٣ نامیده می‌شود، پردازش می‌کند.
این مدل برای شبیه‌سازی اثر یک شوک وارده از قبیل برداشتن تحریم تجاری بر قیمت‌های تصفیه‌کننده بازار در سطح جهانی و ملی استفاده می‌شود. به این ترتیب قادر به جدا کردن پیامدهای برداشتن تحریم‌ها از سایر تحولات جاری در اقتصاد خواهیم بود.
در ادامه این گزارش با توجه به مدل گفته شده در رفع تحریم‌های نفتی تحمیلی بر ایران سه مولفه شناخته شد؛ نخستین آن برداشتن تحریم نفتی از سوی اتحادیه اروپاست. محدودیت‌هایی که اتحادیه اروپا در سال ٢٠١٢ بر واردات نفت ایران وضع کرد گسترده‌ترین نوع تحریم‌هایی بود که میزان صدور مهم‌ترین کالای صادراتی ایران را محدود کرد. بنابراین انتظار می‌رود حذف تحریم نفتی اتحادیه اروپا، بزرگ‌ترین تاثیر اقتصاد کلان را بر ایران و بقیه جهان داشته باشد؛ چون که نفت حدود ۶۴‌درصد درآمد صادراتی ایران را تشکیل می‌دهد و ایران سهم نسبتا بزرگی (٨درصد) از کل صادرات نفت جهان را دارد. دومین مولفه حذف یا کاهش چشمگیر بازرسی محموله‌های باری صادراتی و وارداتی ایران است که به‌عنوان بخشی از رژیم تحریم تحمیل شده بود.
منافع حاصل از رفع تحریم‌ها ازهمه بیشتر عاید کشور ایران می‌شود که به منافع رفاهی حدود ١٨ میلیارد دلار یا افزایش رفاه سرانه ٣,٧ درصدی منجر خواهد شد. تقریبا نیمی از این منافع (١.٧‌درصد یا تقریبا ٨,٢میلیارد دلار) از برداشتن تحریم نفتی اتحادیه اروپا به دست می‌آید؛ درحالی‌که کاهش هزینه‌های تجارت و بهبود شرایط برای تجارت خدمات فرامرزی به منافع اضافی به ترتیب به  ٢ میلیارد دلار و ٧.۵ میلیارد دلار می‌رسد. منافع ایران ٢٢‌درصد پایین‌تر خواهد بود اگر صادرات نفت ایران به اتحادیه اروپا به‌طور کامل برقرار نشود و تنها به نیمی از میزان پیش از تحریم برسد.
احتمال این نتیجه زیاد است چون که به خاطر انواع موانع بر سر راه تولید و صادرات نفت، شامل طیفی از محدودیت‌های فنی بر استخراج نفت خام و تقاضای بالای داخلی برای مصرف فرآورده‌های نفتی، امکان برگشت به حالت اول وجود ندارد. در اقتصاد جهانی واردکنندگان خالص نفت منتفع شده و صادرکنندگان خالص نفت متضرر می‌شوند؛ چون که به علت میزان اضافی نفت فروخته شده در بازار جهانی قیمت جهانی نفت حدود ١٣‌درصد کاهش می‌یابد. این در حالی است که ایران بیشترین نفع را برحسب سرانه کسب می‌کند، در حالی‌که زیان‌های کشورهای صادرکننده نفت رقم زیادی بوده و تقریبا مشابه میزان منافع کسب شده ایران است. اگر اعضای اصلی اوپک مقدار نفت تولیدی و صادراتی خود را محدود کنند به نحوی که قیمت جهانی نفت بدون تغییر باقی بماند، منافع رفاه جهانی از حذف تحریم نفتی اتحادیه اروپا به نحو محسوسی کاهش می‌یابد. در مقایسه با سناریو پایه، منافع رفاه جهانی به میزان ٧٠‌درصد کاهش یافته و از ۵۴ میلیارد دلار به ١۶ میلیارد دلار خواهد رسید. منافع رفاهی ایران افزایش یافته و زیان‌های وارده به کشورهای صادرکننده نفت کاهش می‌یابد؛ اما نه به حد کافی که کاهش منافع رفاهی واردکنندگان نفت را جبران بکند.

آمریکا و اروپا سودبرندگان اصلی رفع تحریم‌ها
در همین راستا بررسی‌های این تحقیق در جدول یک نشان می‌دهد برداشته شدن تحریم نفتی اتحادیه اروپا برای ایران بیش از ٨,١‌میلیارد دلار آمریکایی سود در بردارد که سرانه آن معادل ١.٧٢‌درصد است. البته ایران تنها کشوری نیست که از برداشته شدن تحریم‌ها سود می‌برد. آمریکا نیز از برداشته شدن تحریم‌های نفتی اتحادیه اروپا ٣٣‌میلیارد دلار یا معادل ٠.٢۴‌درصد سود می‌برد. این درحالی است که سود اصلی از برداشته شدن تحریم‌های نفتی اتحادیه اروپا در اصل به همان ٢٨ کشور عضو اتحادیه تعلق داشت که رقم آن به ۶۵.٨‌میلیارد دلار می‌رسد. این رقم معادل ٠.۴١‌درصد است. کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی خاورمیانه و شمال آفریقا ( OECD ) نیز از رفع تحریم‌های ایران ٣۴‌میلیارد دلار بهره می‌برند.
البته با توجه به آن‌که آمریکا و اتحادیه اروپا از واردکنندگان نفت هستند، تعجبی ندارد سود‌برندگان اصلی از رفع تحریم‌ها باشند. در مقابل روسیه به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان نفت جهان با ضرری ٢٩,٨‌میلیارد دلاری روبه‌رو خواهد شد. این درحالی است که این کشور هم‌اکنون خود با تحریم‌های غربی دست و پنجه نرم می‌کند و از سوی دیگر با کاهش شدید ارزش روبل روبه‌رو است. براساس اخبار موسسه بلومبرگ، روبل روسیه میان سبد ارزهای جهانی یکی از بدترین عملکردها در ٢٠١۶ میلادی را ثبت خواهد کرد.  در کنار روسیه صادرکنندگان دیگر نفتی که عضو اتحادیه نیستند نیز با ضرری ٢٣.۶‌میلیارد دلار دست و پنجه نرم خواهند کرد. یکی از ضررکنندگان اصلی بازگشت ایران به بازار نفت اروپا کشورهای عضو اوپک هستند که عضو شورای خلیج فارس نیز به حساب می‌آیند.
این مجموعه کشورها شامل عربستان، کویت، بحرین، عمان، قطر، امارات متحده عربی هستند که رفع تحریم‌های ایران ۵۴.٣‌میلیارد دلار برایشان ضرر خواهد داشت.کشورهای عضو اوپک که در منطقه MENA نیز هستند و اقتصاد در حال شکوفایی دارند با ضرری ۴.٩‌میلیارد دلاری روبه‌رو می‌شوند. سایر کشورهای اوپک نیز در همین راستا با ١٩‌میلیارد دلار ضرر دست و پنجه نرم می‌کنند. در کل نیز جهان از رفع تحریم‌های ایران ۴٠.٧‌میلیارد دلار سود خواهد برد.

ضربه به تولید نفت روسیه و آمریکا
براساس محاسبات انجام شده در جدول ٢ برداشتن تحریم‌های نفتی بیشترین تاثیر مثبت را بر تولید نفت و گاز ایران خواهد داشت. در همین راستا لغو تحریم‌ها به تغییر ٢۵‌درصدی در صنعت نفت و ٠,٢٢‌درصدی در گاز منجر خواهد شد؛ اما همین روند در بخش فرآورده‌های نفتی و زغال‌سنگی ٠.١٧ درصد کاهش در بر خواهد داشت. همچنین این روند روی بخش نفت آمریکا تاثیری برابر منفی ٠.١٧‌درصد خواهد داشت اما تاثیر آن در بخش گاز ناچیز و حدود ٠.٠۵‌درصد است. از سوی دیگر با افزایش صادرات نفت ایران، بخش محصولات نفتی و زغال‌سنگ آمریکا ١.۴٩‌درصد خواهد بود.
همچنین تغییر آن در اتحادیه اروپا در مجموع برابر منفی ٠.١٨‌درصد خواهد بود. در این اتحادیه هم مانند آمریکا اثر تولید نفت پس از برداشتن تحریم‌های ایران منفی (٠.١٨-) است. روسیه هم با رویکردی منفی مواجه خواهند شد. اما این روند روی صادرکنندگان نفتی غیراوپک تاثیری نخواهد داشت. به هرحال تحقیق نشان می‌دهد اثر نفت ایران پس از برداشتن تحریم‌های ایران در همه کشورها و مناطق مورد نظر منفی است. اما تاثیر برداشتن تحریم‌های ایران بر بخش گاز بیشتر کشورها به اندازه نفت نیست. به‌عنوان مثال تاثیر رفع تحریم‌ها در تولید گاز ایران ٠.٢٢، آمریکا ٠.٠۵، اتحادیه اروپا ٠.٠٢ و  روسیه ٠.١٣، ‌درصد بوده است. این جدول نشان می‌دهد بیشترین تاثیر از رفع تحریم‌های ایران در تولید گاز در کنار ایران به تولید گاز کشورهای روسیه، سایر کشورهای در حال توسعه منا و سایر صادرکنندگان نفت اوپک تعلق دارد.

رشد تولید نفت و گاز ایران
همچنین رفع تحریم‌های نفتی اتحادیه اروپا سبب رشد ٢۵,٨‌درصدی بخش نفت و ٠.٣‌درصدی گاز شد. این درحالی است که هزینه تجارت نفت صفر و گاز یک‌درصد محاسبه شده است. از سوی دیگر واردات نفت ایران پس از این رویداد ٧۵.۶- ‌درصد و گاز ١٢.٩‌درصد بود. در همین راستا هزینه واردات نفت ٣۵‌درصد و گاز صفر‌درصد تغییر کرد. تولید در بخش فرآورده‌های نفتی و زغال‌سنگ منفی ۴.۶‌درصد تغییر کرده است درهمین راستا هزینه واردات آن ۵.٢‌درصد نیز افزایش می‌یابد. از سوی دیگر واردات آن هیچ تغییری نمی‌کند اما هزینه آن ١٠‌درصد رشد خواهد کرد.

منبع: روزنامه شهروند

پرینت متن